Hukuk yargılamasında davaya bakacak olan görevli mahkemenin tespiti, adil bir yargılama için kritik öneme sahiptir. Bu durum Anayasa’nın “Kanuni hâkim güvencesi” başlıklı 37. maddesinde “Hiç kimse kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.” şeklinde özellikle vurgulanmıştır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 1 gereğince bir davanın hangi mahkemede görüleceği kanunla belirlenir ve kamu düzenini ilgilendirir. Görev kurallarının kamu düzenine ilişkin olmasının doğal bir sonucu olarak davanın görevli mahkemede görülmesi gerekliliği dava şartları arasında açıkça sayılmıştır (HMK m. 114/c). Dava şartları, dava açılabilmesi için değil, bir mahkemenin açılmış olan davanın esasına girebilmesi için aranan “kamu düzeni” ile ilgili zorunlu koşullardır. Mahkeme, yargılamanın her aşamasında dava şartlarının eksiksiz olup olmadığını re’sen araştırıp incelemek durumunda olup; bu konuda uyuşmazlık taraflarının istem ve beyanları ile bağlı değildir. Bundan mütevellit uzun bir yargılama süreci sonunda verilen karar, temyiz aşamasında dahi esas hakkında karar veren mahkemenin görevsizliği nedeniyle dava şartı eksikliğinden bozulabilmekte ve yargılama süreçleri görevli mahkemede yeniden tekrarlanabilmektedir. Bu durum usûl ekonomisine aykırılık teşkil edeceği gibi yargıya duyulan güveni zedeleyecek niteliktedir. Davaya bakacak olan görevli mahkemenin belirlenmesindeki yanlışlıklar ve bu durumun geç tespit edilmesinden kaynaklı meydana gelecek olan sorunların çözümünde teknolojik gelişmelerden bu çerçevede yapay zekâ teknolojilerinden yararlanmak yararlı olacak ve katkı sağlayacak niteliktedir. Bu makalede, yapay zekânın dava ve cevap dilekçelerinden görevli mahkemeyi tespit etmesi ve hâkimlerin sadece bu tespiti denetlemesine yönelik bir model önerilmektedir. Önerilen modelin işleyişi, olası hukukî dayanakları, yargılama sürecine katkısı ve adil yargılamaya etkileri bu kapsamda ele alınacaktır. Belirtmek isteriz ki burada bir öneri söz konusu olup tartışmaya açıktır. Ayrıca bu modellemede aynı zamanda tüm inisiyatifin yapay zekâya bırakılması değil, ondan yararlanılması ve sürecin sağlıklı, kısa sürede sonuçlanacak şekilde yürütülmesi söz konusudur.
Ekim 12, 2026
